Wał, okop i rogatki

„Wał okopowy miasta budowlą więzienną przecięty do muru obwodowego tak dalece, iż po wale można z łatwością wleźć na mur i że całego gmachu więziennego z zewnątrz obejść nie można” – alarmował w 1844 r. Fryderyk Skarbek w piśmie do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych. „Ten stan rzeczy żadnym sposobem utrzymany być nie może” – grzmiał. Komisja Rządowa posłuchała znakomitego ekonomisty. Dwa lata później, ogradzający Siedlce wał został nieco przesunięty w kierunku zachodnim. W ten sposób w granicach miasta znalazło się nie tylko więzienie, lecz również plac wojskowy, znajdujący się na północ od dzisiejszej ul. Piłsudskiego.

Traf chciał, że z wałów, opasujących w XIX wieku Siedlce, ocalały do dzisiaj tylko te dwa najbardziej na zachód wysunięte fragmenty. Ocalały, choć nie w równej postaci. Pierwszy z tych ułomków – to zachowana historyczna nazwa ulicy: Wałowa. Nadana na pamiątkę, że tamtędy przebiegał wał. Drugi, bardziej namacalny –  to zachodnia trybuna siedleckiego stadionu, która – wraz z całym stadionem – ginie właśnie w inwestycyjnym rozmachu.

Za kilka lat stanie tam galeria handlowa. Przylegający do ul. Sportowej (posługuję się obecnymi nazwami ulic) ziemny nasyp po zachodniej części boiska, to właśnie resztka siedleckich wałów miejskich. O tym, czy jest to oryginalny XIX-wieczny wał, czy też jedynie pozostałości po nim, wykorzystane w latach 20., podczas budowy stadionu, mogłyby powiedzieć badania archeologiczne. Faktem jest, że wał tam był.   

Obrazowo pisze o tym Cezary Ostas w przewodniku po Siedlcach: „Jak wyglądały wały, możemy łatwo sobie wyobrazić, gdy staniemy przy ul. Sportowej. Mianowicie, wałami jest dla nas – nasyp z trybunami na stadionie sportowym, natomiast fosą – jezdnia ul. Sportowej.”
Cezary Ostas odnotowuje również wielkość ziemnych obwałowań: „Miały prawie 2 m wysokości oraz około 4 m szerokości w podstawie. Po zewnętrznej stronie przebiegała fosa o głębokości 1,5 m.” To cenna informacja, nie zachowały się bowiem – jeśli ktoś takie zna, niech się odezwie –  ani fotografie, ani rysunki siedleckich wałów.  Dzięki starym planom miasta, wiemy natomiast, gdzie znajdowały się obwałowania. 

Wyraźny zarys wałów znajdziemy w „Pierworysie Pomiaru Szczegółowego Siedzib miasta Powiatowego Siedlec w Guberni Lubelskiej Powiecie Siedleckim położonego”, sporządzonym w 1854 r. przez Wawrzyńca Małachowskiego, geometrę patentowanego i przysięgłego. Od południa wał biegł ul. 3 Maja, od wschodu –  ul. Młynarską i Wiszniewskiego, od północnego wschodu ul. Prusa prowadził mniej więcej do tego miejsca, gdzie dzisiaj znajduje się rondo na skrzyżowaniu z ul. Czerwonego Krzyża. Tam wał zmieniał kierunek na południowo-zachodni, by trafić, biegnąc na ukos przez teren straży, na obecną ul. 11 Listopada. Ulicą tą biegł aż do ul. Bpa Świrskiego, czyli placu, przy którym stoi teraz katedra.